just in time
تعريف JIT از نظر انجمن حسابداران رسمي آمريکا (AICPA): فلسفه ي ساخت بر مبناي برنامه ي حذف ضايعات و هزينه هاي انبار داري و بهبود متوالي سود مندي. که شامل اقدام هاي موفقيت آميزي از فعاليت هاي ساخت مورد نياز محصول نهايي مي شود ، از طراحي مهندسي تا تحويل ، به انضمام تمام مراحل تبديل مواد خام به جلو . « عناصر اوليه ي داشتن موجودي مورد نياز در زماني که لازم است ، براي پيشرفت کيفيت و به صفر رساندن معايب با هدايت زمان و کاستن زمان هر مرحله با بازبيني تغييرات عمليات هاي خود و به انجام رساندن اين سفارشات با حداقل هزينه »
چرا برخي شرکت ها از سيستم JIT استفاده مي کنند؟ در سيستم هاي سنتي توليد ، موجودي هايي از مواد خام و قطعات ، کالاهاي نيمه ساخته و کالاهاي آماده فروش نگهداري مي شود تا در مقابل امکان در دسترس نبودن اقلام مورد نياز ، ايمني لازم وجود داشته باشد. اما در سال هاي اخير مديران واحد هاي صنعتي پي برده اند که نگهداري موجودي هاي ايمني هزينه ي قابل توجهي را در بر دارد. زيرا نگهداري موجودي ها موجب مصرف منابع ارزشمند مي شود و هزينه هاي مخفي را ايجاد مي کند.
بنابراين ، بسياري از واحد هاي توليدي در کشور هاي صنعتي ، نحوه ي توليد و مديريت موجودي هاي خود را تغيير داده و استراتژي جديدي را براي کنترل جريان و فرآيند توليد ، به مورد اجرا گذاشته اند که مديريت به موقع موجودي ها ناميده مي شود.
{1} در اين استراتژي ، مواد خام و قطعات هنگامي خريداري يا ساخته مي شود که در مراحل مختلف فرآيند توليد مورد نياز باشد. اين نحوه ي توليد و مديريت موجودي ها ، به دليل کاهش سطح موجودي ها ، موجب صرفه جويي هاي قابل توجهي در هزينه ها شده است. به همين ترتيب ، کالاهاي نيمه ساخته ي مورد نياز در هر يک از مراحل توليد قبل از اينکه در مرحله ي بعدي لازم باشد ، توليد نمي شود. کالاهاي ساخته شده نيز هنگامي توليد مي شود که براي تامين سفارش مشتريان ضرورت داشته باشد. تفاوت موجودي هاي سيستم کلاسيک با سيستم JIT نگرش کلاسيک به موجودي ها در سيستم توليد سنتي معمولا سه نوع موجودي که شامل مواد ، کار در جريان و کالاي ساخته شده مي باشد ، نگهداري مي شود. مديراني که از اين نوع سيستم استفاده مي کنند موجودي ها را نوعي سپر حفاظتي
{2} در برابر نوسان هاي نا مطلوب اقتصادي در روند توليد و عامل تضمين تداوم فعاليت هاي توليدي مي دانند و آنها را از ابزار تحکيم بازاريابي ، جلب مشتري و نگهداري بازار و به تعبيري وسيله ي موثري براي توسعه ي بازار فروش خود تلقي مي کنند. نگهداري اين موجودي ها در هر حال مستلزم تحمل هزينه در ارتباط با انبار داري ، انبار گرداني ، ضايعات ، کنترل و ... و همچنين هزينه ي فرصت است که در نهايت از طريق هزينه هاي عمومي ساخت (سربار) بخشي از قيمت تمام شده ي توليد را تشکيل مي دهد و موجب افزايش بهاي تمام شده ي توليدات موسسه مي گردد. نگرش سيستم JIT به موجودي ها امروزه ، مديران شرکت هاي بزرگ و معتبر توليدي بر اين باورند که کاهش هزينه ي توليد به ويژه در شرايط رقابت که از عناصر لاينفک نظام اقتصاد مبتني بر بازار است ، الزامي مي باشد و براي دست يابي به اين مقصود ، ضرورت تامين ، حفظ و توسعه ي منافع شرکت ايجاب مي کند تا با طرح ريزي هاي سنجيده و دقيق در زمينه هاي توليد و فروش بتوانند موجودي ها را در شرايط متعارف به حداقل ممکن و در شرايط ايده آل به حد صفر برسانند و با اين تدبير ، هزينه هاي موبوط به نگهداري موجودي ها را در جهت کاهش بهاي تمام شده ي توليد صرفه جويي نمايند. نتيجه ي اجرايي و عملي چنين پندار و نگرش و کوشش هاي موثر براي تحقق آن منجر به ابداع سيستمي در زمينه ي موجودي گيري مواد ، کار در جريان و کالاي ساخته شده گرديده است که اصطلاحا سيستم موجودي گيري به هنگام ناميده مي شود.
عناصر و ويژگي هاي عمده ي سيستم JIT در فرآيند توليد
1- سرعت يکنواخت و هموار توليد. يکي از هدف هاي با اهميت سيستم JIT ، برقراري جريان مستمر توليد است که با خريد مواد و کالا ها از فروشندگان شروع و با تحويل کالا به مشتريان تمام مي شود. سرعت هاي نا هماهنگ توليد ، موجب تاخير يا ايجاد موجودي هاي بيش از اندازه کالاهاي در جريان ساخت مي گردد. اين هزينه هاي بدون ارزش افزوده {3} ، در سيستم JIT حذف مي شوند يا به نحو چشمگيري کاهش مي يابند.
2- حذف نقاط بحراني . چنانچه در طي فرآيند توليد کليه دواير با سرعتي هماهنگ کار نکنند ، محصولات نيمه تمام در دواير با سرعت پايين تر انباشت مي شوند که باعث افزايش هزينه هاي نگهداري مي شود. به اين دواير نقاط بحراني گفته مي شود و فرآيند حذف آن ها پروسه حذف نقاط بحراني ناميده مي شود. در سيستم JIT ، کالاها در هر يک از مراحل توليد تنها هنگامي ساخته مي شود که در مرحله ي بعدي مورد نياز باشد. در اين صورت ، موجودي کالاهاي در دست ساخت بين مراحل توليد کاهش مي يابد يا کلاً حذف مي شود. در نتيجه ، مدت انتظار و هزينه هاي بدون ارزش افزوده آن کاهش مي يابد. در اين روش توليد هيچ کالايي قبل از دريافت پيام از مرحله ي توليدي بعد ساخته نمي شود ، موجودي ها اضافه نمي گردد و فرآيند توليد جرياني هموار و يکنواخت خواهد داشت. (بخشي-1384)
3- خريد يا توليد به مقدار نسبتاً کم. در سيستم JIT ، کالاها به منظور ايجاد موجودي انبار خريداري يا ساخته نمي شود و تنها هنگام ضرورت براي تهيه يا ساخت آن اقدام مي گردد. نتيجه اين کار ، کاهش فضاي انبار مورد نياز و زمان عاطل و همچنين هزينه هاي بدون ارزش افزوده آن است.
4- راه اندازي سريع و کم هزينه ي ماشين آلات. با توجه به توليد مقادير نسبتاً کم در هنگام ضرورت ، لازم است که بتوان راه اندازي ماشين آلات را به سرعت انجام داد. فن آوري پيشرفته توليد و کنترل ماشين ها توسط کامپيوتر در جهت دستيابي به اين هدف کمک مي کند.
5- کيفيت بالا براي مواد اوليه و کالاهاي ساخته شده. اگر قرار است که کالا ها و قطعات هنگام نياز در دسترس قرار گيرد ، لازم است که کيفيت آن نيز در سطحي قابل قبول باشد. زيرا در غير اين صورت ، خط توليد دچار وقفه و مبالغ با اهميتي از هزينه هاي بدون ارزش افزوده ايجاد مي شود. علاوه بر اين ، چون موجودي بسيار کمي از کالاهاي ساخته شده نگهداري مي گردد لازم است که کيفيت آن نيز در سطح بالا و قابل قبول باشد. به اين دليل ، سيستم کنترل جامع کيفيت {4} غالبا با سيستم JIT همراه است.
،6- سيستم اثر بخش نگهداري تجهيزات. نظر به اينکه کالاهاي مورد نياز مشتريان بايد به موقع ساخته شود ، نمي توان خرابي تجهيزات و توقف فرآيند توليد را به آساني تحمل کرد. به اين ترتيب ، ايجاد سيستم نگهداري مستمر و اثر بخش تجهيزات و ماشين آلات يک ضرورت محسوب مي شود که به نوبه خود از خرابي تجهيزات و توقف توليد تا حد امکان جلوگيري مي کند.
7- بهبود سيستم توليد از طريق کار گروهي. حفظ توان رقابت در بازارهاي جهاني ايجاب مي کند که واحد هاي توليدي همواره در جستجوي راه هايي براي بهبود کيفيت محصولات ، افزايش کارايي عمليات و حذف هزينه هاي بدون ارزش افزوده باشند. اين دستاوردها به بهترين شکل ممکن مي تواند از طريق کار گروهي حاصل شود و بسياري از واحدهاي توليدي از طريق ايجاد سيستم هاي انگيزش ، اين وضعيت را در واحد خود ايجاد مي کنند.
8- تنوع مهارت هاي کارکنان و انعطاف تجهيزات. اجراي سيستم JIT ايجاب مي کند که تجهيزات توليدي انعطاف لازم را براي توليد کالاهاي متنوع داشته باشد و کارکنان نيز مهارتي متنوع را براي کار با اين تجهيزات کسب نمايند. با دسته بندي ماشين آلات در واحد هايي که قادر است مجموعه اي از کالاها را با فن آوري مشابه توليد کند ، کارگران داراي مهارت هاي متنوع نيز مي توانند با اين ماشين آلات کار نمايند. اين دسته بندي غالبا با اصطلاح فن آوري گروهي {5} مورد اشاره قرار مي گيرد.
9- توسعه ي نيروي کار با قابليت هاي انعطاف. منظور استفاده از نيروهاي کار متخصص است که مي توانند فعالانه با بازاريابي هوشمندانه براي محصولات و يافتن عرضه کنندگان مواد اوليه ي مرغوب و ارزان در جهت نيل به اهداف JIT گام بردارند.
10- معامله با عرضه کنندگان محدود. سبب مي شود که شرکت همواره از جهت تامين به موقع مواد اوليه مطمئن باشد و نيازي به ذخيره سازي غير ضروري مواد اوليه نباشد. (بخشي،1384)
اهداف اجراي يک سيستم JIT به طورخلاصه ميتوان گفت كه اهداف اجراي سيستمJITعبارتند از:
1- حذف تمام فعاليتهايي كه هيچ گونه ارزش افزوده اي به محصول اضافه نمي كند.
2- كيفيت مطلوب توليد - در سيستم JITانجام درست هرفعاليت ، لازم ، ضروري و حياتي است و همچنين كيفيت توليد بايد تضمين شده باشد.
3- تأكيد بربهبود مداوم - فلسفه كايزن يا بهبود مداوم در سيستم توليدي JITدر حد اعلاي آن استفاده مي شود.
4- تأكيد بر ساده سازي عمليات - در سيستم JITسعي بر اين است كه عمليات در ساده ترين شكل خود انجام شوند.
مزاياي سيستم JIT در توليد اگر سيستم JITبا موفقيت اجرا شود ، مزيتهاي مهمي را به دنبال خواهد داشت كه اهم آنها عبارتند از: 1.كاهش ميزان موجودي(مواد – كالاي در جريان ساخت – كالاي ساخته شده).
2.كاهش فضاي مورد نياز (نظير انبار).
3.افزايش كيفيت توليد و كاهش دوباره كاري و ضايعات.
4.كاهش زمانهاي تاخير ساخت.
5.افزايش بهره وري و شاخص زماني استفاده از ماشين آلات.
6.داشتن رابطه حسنه با فروشندگان.
7.كاهش نياز به كارگر غير مستقيم نظير انباردار ، بازرس مواد و غيره.
ساختار برنامه ريزي سيستم JIT
الف- آگاهي و مطالعه پيرامون سيستم توليد به موقع
ب- تشكيل كميته راهبري
ج- تشكيل گروه ارزيابي
د- برنامه مشاركت كاركنان
ه- در اين مرحله ارزيابي استراتژيك سازمان مي بايست صورت پذيرفته و فرصتهاي به وجود آمده تعيين گردد . پس از اين طراحي فعاليتها و اقدامات اصلاحي به شكل كامل براي پروژه بهبود در شركت شكل خواهند گرفت. اندازه گيري كارايي در سيستم JIT زمان ، يکي از عوامل بسيار مهم در سيستم JIT است .
بنابراين اندازه گيري زمان مي تواند راهنمايي درجهت اطمينان از انجام وظايف و عدم وجود موانع بر سر راه توليد باشد. مدت زماني كه لازم است يك محصول فرآيند توليد را طي كند تا به محصول نهايي تبديل شود، سيكل زماني توليد ناميده مي شود. اين سيكل زماني شامل چهار عنصر جداگانه است :
1- زمان پردازش و توليد محصول ;
2- زمان انبارداري و نگه داشته شدن محصولات پشت ماشين آلات ;
3- زمان حركت و نقل و انتقالات توليدات بين واحدهاي توليدي ;
4- زمان بازرسي و كنترل كيفيت .
ازميان اين چهار زمان فقط زمان پردازش و توليد براي محصول ارزش ايجاد مي كند وساير عناصر نه تنها هيچ ارزشي به محصول نمي دهند بلكه هزينه زا نيز هستند. براي اندازه گيري كارايي سيستم توليد JIT از نسبتي به نام نسبت كارايي توليد استفاده مي شود. اين نسبت زمان صرف شده در فعاليت هايي كه ارزش افزوده ايجاد مي كنند را به صورت درصدي از كل سيكل زماني بيان مي كند و به شرح زير است : نسبت كارآيي = زمان پردازش و توليد / سيكل زماني . 100 هدف از نسبت كارايي ، يك زنگ خطر است براي مواقعي كه زمانهاي فاقد ارزش افزوده زياد هستند. بهبود اين نسبت مطمئنا روي هزينه ها اثر مي گذارد. (يونسيان،1383) حسابداري سيستم JIT وقتي شرکتي از سيستم کامل JIT استفاده مي کند ، سيستم هزينه يابي ساده مي شود ، حساب کنترل مواد حذف مي گردد و چون مواد وارده مستقيما در حساب کار در جريان ثبت مي شود ، لذا به جاي حساب کار در جريان از حساب جديدي به نام حساب مواد و موجودي در جريان {6} استفاده مي گردد و در نتيجه عمليات ثبت دفتري کاهش مي يابد. زيرا انبار مواد وجود ندارد ، درخواست و صدور مواد موضوعيت ندارد و ساير فعاليت هايي که در سيستم هزينه يابي سنتي براي گردش مواد الزامي است در سيستم JIT حذف مي شود. حتي سيستم JIT موجب همانند شدن سيستم هاي هزينه يابي سفارش کار و مرحله اي مي شود و کارت هزينه ي سفارش را از فرآيند توليد حذف مي نمايد. اين شرکت ها به جاي رد يابي هزينه ها {7} ، از تکنيک هزينه يابي تاخيري {8} استفاده مي کنند. اين تکنيک در سيستم JIT به معني تعيين قيمت تمام شده ي کالاي ساخته شده پس از تکميل ، بدون ثبت تفصيلي تخصيص هزينه ها به کالاي در جريان ساخت دواير توليدي است.
برخي از شرکت هاي بزرگي که در حال حاضر از سيستم JIT استفاده مي کنند ، عبارتند از:
1- شرکت تويوتا ژاپن
2- شرکت جنرال موتورز آمريکا
3- شرکت فورد آمريکا
4- شرکت توليدي مجيک
5- شرکت ايران خودرو ايران (به صورت محدود)
نتيجه گيري
بنابراين مي توان گفت سيستم JIT عبارت از سيستمي است که مواد به موقع و به حد نياز خريداري و همزمان در فرآيند توليد ، مصرف و به کالاي ساخته شده در طي روز تبديل شود و بلافاصله بسته بندي ، بارگيري و براي مشتريان ارسال گردد. چنين سيستم بسيار دقيق ، مستلزم برنامه ريزي دقيق ، هماهنگي موثر ، همکاري صميمانه بين کارکنان و مديران است و هنگامي تحقق پيدا مي کند که فرهنگ سازماني مطلوب و وجدان کاري واقعي و انضباط پذيري داوطلبانه و خود کنترلي در يک کار گروهي وجود داشته باشد.
منبع: http://aaghamiry.blogfa.com/post-8.aspx
